- Društvo Sveti Sava osnovano je u avgustu 1886. godine u Beogradu sa prvenstvenim ciljem da pomogne očuvanju srpskih škola, crkava i pismenosti u Staroj Srbiji i Makedoniji pod osmanskom vlašću.
- Kroz Svetosavsku večernju školu i Bogoslovsko-učiteljsku školu u Beogradu, Društvo je odškolovalo stotine učitelja i sveštenika koji su se vraćali u svoja rodna mesta od Peći i Prizrena do Skoplja, Bitolja i Soluna.
- Besplatnim slanjem hiljada bukvara, čitanki, bogoslužbenih knjiga i narodnih kalendara, Društvo je stvorilo mrežu pismenosti koja je odolela cenzuri i asimilatorskim pritiscima.
Uvod u istorijske prilike u Staroj Srbiji posle 1878. godine
Kada su u leto 1878. godine na Berlinskom kongresu velike evropske sile revidirale odredbe Sanstefanskog ugovora i priznale državnu nezavisnost Kraljevini (tada Kneževini) Srbiji i Crnoj Gori, ogroman prostor centralnog i južnog Balkana – u istoriografiji i narodnoj svesti poznat kao Stara Srbija i Makedonija (Kosovski, Skadarski, Solunski i Bitoljski vilajet) – ostao je u granicama Osmanskog carstva 1. Na tom prostoru, gde su se nalazile najznačajnije svetinje srpske srednjovekovne državnosti i duhovnosti, od Pećke patrijaršije, Visokih Dečana i Gračanice do Skoplja, Prizrena, Ohrida i Hilandara, srpsko stanovništvo našlo se u izuzetno teškom položaju.
Pored pojačanog bezakonja, agrarnih pritisaka i osvete nad hrišćanima posle srpsko-turskih ratova (1876–1878), srpski narod u evropskoj Turskoj suočio se sa dobro organizovanom i finansijski snažnom prosvetno-crkvenom akcijom Bugarske egzarhije, osnovane sultanovim fermanom 1870. godine. Koristeći činjenicu da Srbi u Osmanskom carstvu nakon ukidanja Pećke patrijaršije (1766) nisu imali sopstvenu priznatu crkveno-školsku organizaciju, već su potpadali pod jurisdikciju Carigradske patrijaršije (čiji su episkopi bili Grci – fanarioti), egzarhistička mreža nastojala je da preuzme stare srpske crkve i škole nudeći slovensko bogosluženje i besplatne učitelje pod bugarskim nacionalnim imenom.
U Beogradu je postalo jasno da mlada srpska država zbog diplomatskih ograničenja i osetljivih odnosa sa Bečom i Carigradom ne može otvoreno da vodi prosvetnu akciju na teritoriji druge države. Bilo je neophodno stvoriti građansku, kulturno-patriotsku i prosvetnu ustanovu koja će okupiti celokupnu intelektualnu i privrednu elitu – tako je 24. avgusta (po starom kalendaru) 1886. godine u Beogradu osnovano Društvo Sveti Sava 2.
Osnivanje Društva Sveti Sava i formiranje prosvetne mreže
Osnivačka skupština Društva Sveti Sava održana je u svečanoj sali beogradske Velike škole. Na čelo Glavnog odbora izabran je Svetomir Nikolajević, ugledni profesor svetske književnosti na Velikoj školi, potonji akademik i predsednik kraljevske vlade, dok su među osnivačima i prvim članovima bili Milan Đ. Milićević, Ljubomir Kovačević, Panta Srećković, Stojan Novaković, Stevan Владислав Kaćanski, Đoka Vlajković, Jovan Dragašević i mnogi drugi naučnici, trgovci i dobrotvori.
Pravilo Društva definisalo je njegovu misiju jezgrovito i mudro: „Da širi prosvetu i neguje nacionalno osećanje i vrline u srpskom narodu" 3. Iako je formulacija bila opšta, prvi i najhitniji zadatak Glavnog odbora bio je pomoć srpskim školama, učiteljima i crkvenim opštinama u Staroj Srbiji i Makedoniji.
Već u prvim mesecima rada, Društvo je uspostavilo mrežu poverenika i pododbora širom Kraljevine Srbije (od Vranja, Niša, Pirota i Aleksinca do Šapca, Valjeva i Kragujevca), koji su prikupljali dobrovoljne priloge, knjige i školski pribor. Pogranični odbori u Vranju i Raški postali su glavne prihvatne tačke za učitelje, sveštenike i đake koji su prelazili tursku granicu tražeći zaštitu, udžbenike ili mogućnost za dalje školovanje.
| Institucija / Program Društva Sveti Sava | Godina pokretanja | Sedište i obuhvat rada | Ključni rezultati i istorijski domet |
|---|---|---|---|
| Stipendiranje đaka iz Stare Srbije | 1886. | Beograd (gimnazije, Bogoslovija, Učiteljska škola) | Stotine pitomaca iz Peći, Prizrena, Skoplja, Tetova, Debara, Bitolja i Prilepa završilo školovanje. |
| Svetosavska večernja škola | 1886. / 1887. | Beograd (za mlade pečalbare iz Turske) | Opismenjavanje mladića i zanatlija iz Stare Srbije i Makedonije na privremenom radu u Beogradu. |
| Bogoslovsko-učiteljska škola | 1889. | Beograd (Savinačka / Svetosavska škola) | Specijalizovano trogodišnje obrazovanje narodnih učitelja i sveštenika za rad u Osmanskom carstvu. |
| Štampanje i slanje udžbenika | 1886–1912. | Beograd i Carigrad (distribucija kroz 4 vilajeta) | Desetine hiljada bukvara, čitanki, računskih knjiga, katihizisa i crkvenih knjiga poslato u srpske škole. |
| Glasilo „Bratstvo" i Svetosavski kalendar | 1887. | Beograd | Naučna obrada istorije, etnografije, jezika i spomenika Stare Srbije i Makedonije. |
Bogoslovsko-učiteljska škola i pitomci Društva Sveti Sava
Jedan od najdalekovidijih poteza Glavnog odbora Društva Sveti Sava bilo je shvatanje da se srpske škole u Peći, Đakovici, Prizrenu, Vučitrnu, Skoplju, Kumanovu, Kratovu, Tetovu, Gostivaru, Debru, Ohridu, Bitolju, Prilepu i Velesu ne mogu održati slanjem učitelja iz Šumadije ili Pomoravlja, jer turske vlasti nisu dozvoljavale stranim podanicima rad u školama. Bilo je neophodno obrazovati domaće mladiće – osmanske podanike rođene u tim krajevima, koji su poznavali lokalne običaje, turski jezik i prilike u svojim selima, te su se sa turskim ispravama vraćali u zavičaj kao učitelji i parohijski sveštenici.
U tu svrhu Društvo je najpre osnovalo Svetosavsku večernju školu za opismenjavanje mladih pečalbara (pekara, mlekadžija, zidara i baštovana) iz Stare Srbije i Makedonije koji su radili u Beogradu, a zatim i posebnu Bogoslovsko-učiteljsku školu u Beogradu 4. Nastavni program ove škole bio je pažljivo prilagođen stvarnim potrebama na terenu:
- Dvojaki poziv (učitelj i sveštenik): U mnogim siromašnim selima Kosovskog ili Bitoljskog vilajeta crkveno-školska opština nije mogla da izdržava posebno učitelja, a posebno sveštenika. Zato su pitomci Društva Sveti Sava učili i pedagogiju, metodiku nastave, srpsku istoriju i geografiju, ali i crkveno pojanje, tipik, katihizis i pastirsko bogoslovlje, kako bi po povratku mogli prvo da rade kao učitelji, a potom da budu rukopoloženi za seoske parohe.
- Učenje turskog jezika i osmanskih zakona: Pitomci su obavezno učili čitanje i pisanje turskog jezika kako bi pred osmanskim kajmakamima, valijama i školskim inspektorima (maarif-mudirima) mogli samostalno da zastupaju svoju školu i brane dobijene dozvole (ruhsatname) za rad.
- Vaspitanje u duhu žrtve i solidarnosti: Život u internatu Društva Sveti Sava bio je skroman i disciplinovan. Mnogi od tih mladih učitelja po povratku u Stari Vlah, Metohiju, Poreč, Azot ili Drimkol radili su u najtežim uslovima, često izlažući sopstveni život opasnosti od kačačkih ili komitskih napada, ali ne napuštajući svoje đake.
Književna i izdavačka misija: od carigradskih bukvara do školskih knjižnica
Uporedo sa školovanjem kadrova, Društvo Sveti Sava razvilo je impresivnu izdavačku delatnost. U prvim godinama rada pojavio se ozbiljan diplomatski problem: turska pogranična cenzura na prelazu u Ristovcu i Javoru redovno je zaplenjivala sve knjige štampane u Kraljevini Srbiji, pod izgovorom da mogu sadržati političku propagandu protiv sultana.
Da bi premostili ovu prepreku, Društvo Sveti Sava i srpski diplomatski predstavnik u Carigradu Stojan Novaković osmislili su briljantno rešenje. Srpski bukvari, osnovne čitanke, zemljopisi, računica i crkvene knjige počeli su da se štampaju u Carigradu, u jermenskim i grčkim štamparijama koje su posedovale ćirilična slova, ili su iz Beograda slati u Carigrad na zvaničan pregled Ministarstvu prosvete Osmanskog carstva 5. Kada bi udžbenik dobio pečat carigradske cenzure, nijedan lokalni turski činovnik u Skoplju, Prištini ili Bitolju više nije imao zakonsko pravo da ga zabrani ili oduzme srpskom učitelju!
Beograd (Društvo Sveti Sava / Priprema rukopisa i finansiranje)
│
▼
Carigrad (Odobrenje Ministarstva prosvete / Štampanje sa turskim žigom)
│
▼
Srpski konzulati (Skoplje, Priština, Solun, Bitolj) i Prizrenska bogoslovija
│
▼
Srpske crkveno-školske opštine, manastiri i seoske škole u Staroj SrbijiPreko ove mreže, uz svesrdnu pomoć rektora Prizrenske bogoslovije Petra Kostića, konzula Vladimira Karića, Branislava Nušića, Milana Rakića i sekretara Društva dr Jovana Hadži-Vasiljevića, stotine srpskih osnovnih škola, kao i srpske gimnazije i polugimnazije u Skoplju, Solunu ("Dom nauke"), Bitolju i Pljevljima, opremljene su školskim bibliotekama, geografskim kartama, globusima i crkvenim utvarima.
Preuzimanje državne brige 1889. godine i trajno nasleđe
Kada je 1889. i 1890. godine Ministarstvo inostranih dela Kraljevine Srbije osnovalo posebno Političko-prosvetno odeljenje (PP odeljenje) i preuzelo direktno budžetsko finansiranje škola i konzulata u Turskoj, Društvo Sveti Sava nije prestalo da brine o Staroj Srbiji. Naprotiv, ono je nastavilo da izdržava pitomce u svom beogradskom Domu u Dušanovoj ulici, da izdaje naučni zbornik Bratstvo i popularne knjige za narod, kao i da pomaže srpske škole u Bosni i Hercegovini, Dalmaciji, Boki Kotorskoj, Lici i Slavoniji.
Do izbijanja Prvog balkanskog rata 1912. godine i oslobođenja Stare Srbije, u Kosovskom, Bitoljskom i Solunskom vilajetu radilo je više od 320 srpskih osnovnih i viših škola sa preko 500 učitelja i učiteljica i više od 15.000 učenika. Temelj te prosvetne građevine postavilo je upravo Društvo Sveti Sava u svojim prvim, najtežim godinama rada od 1886. do 1890. godine, dokazujući da su knjiga, škola i svetosavska prosveta najsnažnije uporište narodnog opstanka u vremenima istorijskih iskušenja.
Reference i beleške
- Jagodić, Miloš. Srpsko-albanski odnosi u Kosovskom vilajetu (1878–1912). Beograd: Zavod za udžbenike, 2009, str. 25–68. ↩
- Hadži-Vasiljević, Jovan. Društvo Sveti Sava (1886–1936): Spomenica povodom pedesetogodišnjice rada. Beograd: Društvo Sveti Sava, 1936, str. 11–44. ↩
- Pravila Društva Sveti Sava, usvojena na osnivačkoj skupštini u Beogradu 24. avgusta 1886. godine, Član 1. ↩
- Vojvodić, Mihailo. Stojan Novaković i srpska spoljna politika. Beograd: Istorijski institut / Srpska književna zadruga, 2003, str. 142–189. ↩
- Vučković, Vojislav J. Diplomatska istorija srpsko-bugarskih odnosa u Makedoniji i Staroj Srbiji (1878–1903). Beograd: SANU, 1965, str. 88–119. ↩