Gašenje Društva posle Drugog svetskog rata 1945. godine

Uvod u temu i istorijski okvir

Pobeda oslobodilačkog, ali istovremeno i ideološki radikalnog komunističkog pokreta u Jugoslaviji krajem Drugog svetskog rata označila je prelomnu tačku u istoriji svih građanskih, verskih i nacionalnih institucija na prostoru Srbije. Godina 1945. nije donela samo oslobođenje od nacističkog okupatora, već i korenitu pretumbaciju celokupnog društvenog, pravnog i kulturnog poretka. U sklopu obimne ideološke transformacije, novouspostavljena vlast, vođena Komunističkom partijom Jugoslavije (KPJ) i Josipom Brozom Titom, pristupila je sistematskom uklanjanju svih organizacija koje su u sebi nosile predratni građanski, monarhistički ili izrazito nacionalni predznak. U tom kontekstu, zabrana rada Društva Sveti Sava predstavlja jedan od najmarkantnijih i najtragičnijih primera nasilnog prekida kontinuiteta srpske prosvetne i kulturne misije.

Društvo Sveti Sava, osnovano 1886. godine na inicijativu vizionara poput Svetomira Nikolajevića, Koste Šumenkovića, LJubomira Kovačevića i Milojka Veselinovića, imalo je za cilj širenje prosvete, kulture i nacionalne svesti, pre svega u krajevima koji su se još nalazili pod osmanskom i habzburškom vlasti. Tokom decenija svog delovanja, Društvo je izgradilo moćnu infrastrukturu: otvaralo je škole, štampalo udžbenike, stipendiralo hiljade đaka i studenata, objavljivalo prestižni naučni i književni časopis Bratstvo, te podizalo impozantne zadužbine. Međutim, upravu i ideologiju Društva novouspostavljeni komunistički režim posmatrao je kroz prizmu klasne borbe i borbe protiv takozvanog "velikosrpskog hegemonizma". U svetlu nove državne doktrine, sve organizacije koje su isticale pravoslavno nasleđe i srpsku nacionalnu ideju proglašene su reakcionarnim, klerikalnim i potencijalno kontrarevolucionarnim.

Istorijski okvir 1945. godine karakterisala je opšta konsolidacija diktature proleterijata. Već u jesen 1944. godine, nakon ulaska jedinica NOVJ i Crvene armije u Beograd, uspostavljene su vojne uprave i organi Narodnooslobodilačkih odbora koji su preuzeli potpunu kontrolu nad javnim životom. Privatno pravo, sloboda udruživanja i autonomija kulturnih ustanova ukinuti su preko noći. Članovi i rukovodioci predratnih društava našli su se pod udarom novih bezbednosnih službi, pre svega OZNE (Odeljenje za zaštitu naroda), koja je sprovodila čišćenje intelektualne i društvene elite. Tematski kontekst unutar koga se proučava komunizam i srpska društva jasno ukazuje na to da Društvo Sveti Sava nije bilo usamljena žrtva; bila je to sudbina koja je zadesila Kolo srpskih sestara, Srpski književni glasnik, Sokolsko društvo, kao i brojna druga strukovna i humanitarna udruženja.

Svojim delovanjem, Društvo Sveti Sava je spajalo elitu i najšire slojeve naroda, stvarajući kontinuitet prosvetiteljskog rada koji je poticao još iz vremena Dositeja Obradovića i samog Svetog Save. Prekid rada ove institucije 1945. godine stoga nije bio samo administrativni čin ukinuća jednog pravnog lica, već duboki kulturološki i istorijski rez. Država je proglasila monopol nad obrazovanjem, kulturom i omladinom, te nije mogla dopustiti postojanje nezavisnog centra okupljanja koji je svoju filozofiju temeljio na svetosavlju i nacionalnoj tradiciji. Time je otpočela višedecenijska epoha tišine, u kojoj je ime Društva bilo potisnuto na marginu istorijske nauke, a njegova imovina podvrgnuta brutalnom procesu sekvestracije i nacionalizacije.

Glavni akteri, događaji i razvoj koncepta

Proces likvidacije Društva Sveti Sava odvijao se u nekoliko faza, kroz splet pravnih, političkih i policijskih mera koje su sprovođene od kraja 1944. do polovine 1947. godine. Glavni akteri u ovom procesu bili su, sa jedne strane, predstavnici novih komunističkih vlasti – Ministarstvo unutrašnjih poslova Narodne Republike Srbije, Ministarstvo prosvete, te komisije za konfiskaciju i nacionalizaciju – a sa druge strane, preostali članovi Upravnog odbora Društva koji su u potpunoj bezizlaznosti pokušavali da spasu makar arhivsku građu i naučne fondove.

Odmah po oslobođenju Beograda u oktobru 1944. godine, rad Društva je faktički zamrznut. Zgrada Doma Svetog Save u Ulici cara Dušana broj 11, monumentalno zdanje izgrađeno 1890. godine po projektu arhitekte Jovana Ilkića, rekvrirana je za potrebe novih vojnih i civilnih vlasti. U njoj su privremeno smeštene jedinice NOVJ, a kasnije i razne državne ustanove i sindikalne organizacije. Članovi uprave, na čelu sa tadašnjim istaknutim intelektualcima, formalno nisu mogli ni da priđu prostorijama. Svaki pokušaj sazivanja Skupštine ili nastavka izdavačke delatnosti tumačen je od strane posleratnog režima kao pokušaj obnavljanja "neprijateljske delatnosti".

Pravni mehanizam kojim je izvedena zabrana rada društva sveti sava oslanjao se na niz uredbi i zakona donešenih na saveznom i zemaljskom nivou. Najvažniji među njima bio je Zakon o udruženjima, zborovima i drugim zbhenjima iz 1945. godine, koji je propisao da sva predratna udruženja moraju podneti zahtev za ponovnu registraciju kod organa unutrašnjih poslova. Međutim, uslovi za registraciju bili su postavljeni tako da su i u startu diskvalifikovali sve organizacije sa nacionalnim i religijskim predznakom. Odlukom Ministarstva unutrašnjih poslova NR Srbije, zahtev za obnovu rada Društva Sveti Sava je odbijen, čime je delovanje Društva i zvanično proglšeno nezakonitim.

Nakon zabrane rada usledila je nacionalizacija imovine 1945 i narednih godina, koja je sprovedena bez ikakve naknade. Ova mera nije pogodila samo nepokretnosti, već i ogromne novčane fondove, zadužbinske depozite u bankama, kao i izuzetno bogatu biblioteku i arhivu. Zgrada Doma Svetog Save oduzeta je i predata na upravljanje gradu Beogradu, dok su prihodi od ostalih zadužbinskih zgrada usmereni u državni budžet.

Sledeća tabela prikazuje sistematski pregled ključnih događaja, normativnih akata i posledica u procesu gašenja Društva Sveti Sava i likvidacije njegove imovine u posleratnom periodu:

Koncept likvidacije građanskog društva od strane komunističke Partije bio je do detalja razrađen. Nije bilo dovoljno samo zabraniti rad; bilo je neophodno potpuno zatrti materijalne i duhovne tragove njegovog postojanja. Finansijski fondovi Društva, iz kojih su se pre rata isplaćivale stipendije za đake iz Južne Srbije (današnje Severne Makedonije), sa Kosova i Metohije, iz Bosne i Hercegovine i Hrvatske, zaplenjeni su i preusmereni u novonastale državne fondove za fiskulturu i političko obrazovanje omladine. Razvoj ovog koncepta pokazao je kako se pravni sistem direktno podredio vladajućoj ideologiji, onemogućivši bilo kakav pravni lek ili žalbu sudskim organima.

Iza procesa poništavanja Društva stajao je i plan preodgoja društva u duhu marksizma-lenjinizma. Prosvetiteljska misija koja je decenijama građena na ideji spajanja vere, nacije i obrazovanja proglašena je štetnom. Vodstvo Partije smatralo je da je likvidacija Društva Sveti Sava neophodna kako bi se stvorio brisani prostor za delovanje novih masovnih organizacija, kao što su bili Savez komunističke omladine Jugoslavije (SKOJ) i Narodna omladina. Na taj način, država je preuzela apsolutni monopol nad oblikovanjem svesti mladih generacija.

Kulturni, prosvetni ili duhovni uticaj

Gašenje Društva Sveti Sava 1945. godine ostavilo je dalekosežne i izuzetno negativne posledice po srpsku kulturu, prosvetu i duhovni identitet. Tokom šest decenija delovanja, Društvo je bilo ne samo obrazovna institucija, već i jedan od ključnih stubova očuvanja nacionalne svesti van granica tadašnje Kraljevine Srbije, a kasnije i u okvirima Jugoslavije. Njegovo nasilno prekidanje stvorilo je pravu prazninu u mnogim segmentima društvenog života.

Prvi i najdirektniji udarac pretrpela je prosvetna delatnost. Društvo je do 1941. godine stipendiralo desetine hiljada učenika i studenata, pružajući im ne samo finansijsku pomoć već i besplatan smeštaj i ishranu u svojim internatima. Poseban fokus bio je na mladima iz nerazvijenih i ugroženih krajeva. Ugašeni su svi školi fondovi, a domovi za učenike pretvoreni su u državne internate u kojima je izbačen svaki oblik veronauke i nacionalnog vaspitanja. Prekidom ovog rada, stotine mladih ljudi ostalo je bez podrške za dalje školovanje, dok je obrazovni sistem unifikovan pod striktnom partijskom kontrolom.

U domenu kulture i izdavaštva, najteži gubitak predstavljalo je gašenje godišnjaka Bratstvo. Ovaj časopis bio je jedan od najcenjenijih naučnih periodičnih publikacija na Balkanu. U njemu su svoje radove objavljivali vodeći srpski i evropski istoričari, etnolozi, filolozi i geografi, poput Stojana Novakovića, Jovana Cvijića, Jovana Tomića, Stanoja Stanojevića i mnogih drugih. Bratstvo nije bilo samo naučni glasnik, već i dragoceni izvor primarne arhivske građe o istoriji Balkana, narodnim običajima i spomeničkom nasleđu. Zabrana njegovog izlaženja osiromašila je srpsku istoriografiju i etnologiju, a pokrenute teme o položaju srpskog naroda u okruženju postale su tabu tema u posleratnoj jugoslovenskoj nauci.

Duhovni uticaj gašenja Društva ogledao se u svesnom nastojanju režima da se svetosavlje potisne iz javne svesti. Sveti Sava, koji je vekovima bio simbole prosvete, duhovnog jedinstva i utemeljenja srpske države, posmatran je od strane komunističkih ideologa isključivo kao "feudalni svetac" i oruđe u rukama Crkve i predratnog režima. Rad Društva, koje je nosilo njegove ime i gradilo svoju viziju na njegovom delu, sistematski je diskreditovan. Svetosavske proslave u školama, koje su bile tradicija još od polovine 19. veka, zabranjene su već 1948. godine, čime je presečena živa veza između školstva i duhovnog nasleđa.

Takođe, prekid rada Društva ostavio je teške posledice po srpsku dijasporu i srpski narod u susednim republikama novostvorene FNRJ. Društvo je pre rata održavalo bliske veze sa srpskim zajednicama u Americi, Evropi, ali i u Rumuniji, Mađarskoj i Albaniji. Nakon 1945. godine, ove veze su nasilno pokidane, a preostali srpski živalj van granica NR Srbije ostao je bez maticne kulturne i prosvetne podrške. Ideologija "bratstva i jedinstva", iako deklarativno usmerena na spajanje naroda, u praksi je uslovila potiskivanje specifičnih nacionalnih i kulturnih prava srpskog naroda van Srbije, kako se ne bi izazvale optužbe za unitarizam ili hegemonizam.

Ovaj kulturni i prosvetni vakuum odrazio se i na zaštitu spomeničke baštine. Društvo Sveti Sava je pre rata finansiralo obnavljanje starih crkava, manastira, grobalja i spomen-obeležja širom Stare Srbije i Makedonije. Nakon 1945. godine, mnogi od ovih spomenika preprodati su, zapušteni ili prepušteni propadanju, jer su novi lokalni organi vlasti često blagonaklono gledali na brisanje tragova srpskog istorijskog prisustva na tim prostorima.

Značajne zanimljivosti, predanja ili detalji

Oko gašenja Društva Sveti Sava pletu se brojne dramatične priče, anegdote i manje poznati istorijski detalji koji svedoče o atmosferi straha, ali i o tihom otporu pojedinaca prema novom režimu. Jedna od najzanimljivijih epizoda vezana je za sudbinu bogate arhive i biblioteke Društva, koja je sadržala izuzetno retke rukopise, stare štampane knjige, geografske karte i poverljivu prepisku sa srpskim konzulima i prosvetnim radnicima u Otomanskom carstvu s kraja 19. i početka 20. veka.

Kada je donesena odluka o oduzimanju zgrade Doma Svetog Save, službenici OZNE i predstavnici novih prosvetnih vlasti upali su u prostorije radi popisa imovine. Prema svedočenjima savremenika, grupa predratnih službenika Društva i nekoliko entuzijastičnih bibliotekara uspešno su, tokom nekoliko noći neposredno pre konačnog zapečaćenja zgrade, tajno iznela i sakrila nekoliko sanduka najvrednije arhivske građe. Deo tih dokumenata sakriven je u podrumima privatnih kuća na Dorćolu, dok je deo uspešno ubačen u depoditije Narodne biblioteke i Srpske akademije nauka i umetnosti pod drugim inventarskim brojevima, kako ne bi bili uništeni ili zaplenjeni kao "neprijateljski materijal".

Zanimljiva je i priča o samoj zgradi Doma Svetog Save u Ulici cara Dušana. Zgrada je na svojoj fasadi imala izrazite simbole Društva, uključujući grbove srpskih zemalja i natpise usvećene Svetom Savi. Posleratne vlasti su naložile da se sa fasade uklone ili premalterišu svi natpisi koji su suviše uočljivo podsećali na prvobitnu namenu objekta. Ipak, arhitektonska plastika i karakteristični prozor sa motivima srpsko-vizantijskog stila ostali su sačuvani do danas, svedočeći o prvobitnom vlasniku uprkos decenijama ideološkog preoblikovanja objekta.

Jedan od najdramatičnijih detalja odnosi se na sudbinu preostalih finansijskih sredstava Društva. Neposredno pred izbijanje rata 1941. godine, Društvo Sveti Sava raspagalo je sa značajnim zlatnim rezervama i novčanim depozitima u Upravi fondova i Narodnoj banci. Tokom okupacije, deo tih sredstava je zamrznut, ali je ostao netaknut. Godine 1945, nova vlast je posebnim dekretom konfiskovala celokupan iznos pod izgovorom "imovinske obnove zemlje". Novac koji je bio namenjen za izgradnju novih škola i stipendiranje siromašne dece upotrebljen je za finansiranje izgradnje pruge Brčko-Banovići i drugih omladinskih radnih akcija, čime je simbolički i materijalno preusmeren iz sfére nacionalne prosvete u sferu izgradnje socijalizma.

Sudbina vodećih članova Društva takođe oslikava tragičnost tog vremena. Mnogi profesori, akademici i sveštenici koji su činili okosnicu Društva bili su izloženi javnom linču u štampi, ozloglašeni kao "sluge reakcije" ili "saradnici okupatora", iako je većina njih tokom rata odbijala bilo kakvu saradnju sa fašističkim vlastima. Pojedini članovi Upravnog odbora su uhapšeni i osuđeni na vremenske kazne uz gubitak građanskih prava, dok su drugi izbačeni sa Beogradskog univerziteta i primorani na ranu penziju ili unutrašnje izgnanstvo.

Takođe, zabeleženo je narodno predanje među starijim Dorćolcima o "ukletosti" oduzete imovine. Naime, prostorije u Domu Svetog Save koje su korišćene za razne političke skupove i omladinske igranke često su pratili neobjašnjivi kvarovi na instalacijama, požari i opšta neorganizovanost, što je u narodu tumačeno kao "kazna zbog skrnjavljenja zadužbine izgrađene na molitvi i prosvetiteljskom zavetu". Bez obzira na su Protestantske ili mitološke prizvuke ovih priča, one jasno pokazuju koliko je narod u posleratnom Beogradu duboko osećao nepravdu učinjenu ovoj znamenitoj ustanovi.

Savremena percepcija i očuvanje baštine

Nakon višedecenijskog perioda prisilnog zaborava i ideološke potisnutosti, pad komunističkog sistema krajem 20. veka stvorio je uslove za revalorizaciju istorijskog nasleđa i obnavljanje rada zabranjenih društava. Obnova rada Društva Sveti Sava započeta je 1990. godine, u predvečerje raspada Jugoslavije, na inicijativu grupe uglednih srpskih intelektualaca, naučnika, akademika i sveštenika SPC. Obnoviteljska skupština održana je u zgradi Srpske akademije nauka i umetnosti, čime je simbolički potvrđen kontinuitet sa elitnom prosvetnom tradicijom XIX i XX veka.

Savremena percepcija gašenja Društva 1945. godine u istorijskoj nauci i javnosti danas je nedvosmislena: taj čin se posmatra kao brutalan akt ideološkog nasilja i pravnog bezakonja kojim je prekinuta jedna od najsvetlijih tradicija srpske građanske i prosvetne istorije. Istoričari i pravni stručnjaci slažu se da je uništenje Društva nanelo nenadoknadivu štetu razvoju civilnog društva u Srbiji, jer je ukinuta autonomija humanitarnog i obrazovnog rada koja je građana decenijama.

Jedan od ključnih izazova sa kojima se obnovljeno Društvo Sveti Sava suočava jeste proces restitucije imovine. Iako je u Republici Srbiji donešen Zakon o vraćanju imovine crkvama i verskim zajednicama, kao i Zakon o vraćanju oduzete imovine i obeštećenju, proces povraćaja Doma Svetog Save i ostalih zadužbinskih objekata pokazao se kao izuzetno spor, pravno zapetljan i opstruiran sa više strana. Zgrada u Ulici cara Dušana još uvek nije u potpunosti vraćena u funkciju koja odgovara njenim originalnim osnivačkim ciljevima, što predstavlja veliku prepreku za puni zamah delovanja modernog Društva.

Danas, Društvo Sveti Sava nastoji da u savremenim okolnostima nastavi svoju prosvetnu i kulturnu misiju. Glavne aktivnosti uključuju:

• Ponovno izdavanje časopisa Bratstvo: Nova serija ovog godišnjaka izlazi redovno od 1997. godine, okupljajući eminentne domaće i strane naučnike koji se bave temama iz istorije, filologije, etnologije i umetnosti.
• Stipendiranje i nagrađivanje učenika: Društvo organizuje tradicionalne Svetosavske konkurse za najbolje literarne i likovne radove učenika osnovnih i srednjih škola iz Srbije, Republike Srpske, Crne Gore i dijaspore.
• Kulturna diplomatija i saradnja: Obnavljanje veza sa srpskim zajednicama u regionu i dijaspori, te pružanje podrške dopunskim školama na srpskom jeziku u inostranstvu.
• Digitalizacija arhivske građe: Rad na prikupljanju, konzervaciji i digitalizaciji preostalih dokumenata, fotografija i publikacija iz predratnog perioda kako bi bili dostupni istraživačima širom sveta.

Očuvanje baštine Društva Sveti Sava danas nije samo pitanje poštovanja istorijske istine, već i preduslov za izgradnju stabilnog kulturnog identiteta u 21. veku. Iskustvo gašenja iz 1945. godine služi kao opomena o tome koliko je lako razoriti institucije građandkog društva, a koliko je dug i mukotrpan put njihove obnove. Kroz negovanje sećanja na osnivače, radnike i žrtve posleratnog progona, savremeno društvo uči o važnosti kontinuiteta, zadužbinarstva i nesebičnog rada za opšte dobro naroda i države.

Za sve koji žele dublje da istraže složeno prožimanje istorijskih, kulturnih i nacionalnih procesa koji su oblikovali našu prošlost, preporučujemo istorijske zbornike gde su detaljno obrađene ključne etape razvoja srpske državnosti i kulturnih ustanova.

Konačno, istorijska lekcija o događajima iz 1945. godine uči nas da prave vrednosti jedne nacije – prosveta, duhovnost, zadužbinarstvo i humanizam – ne mogu biti trajno uništene nikakvim političkim dekretima niti ideološkim zabranama. Iako je rad Društva Sveti Sava bio nasilno prekinut na skoro pola veka, njegova ideja je preživela u narodnom pamćenju i ob obnovljenom radu nastavlja da svetli kao ugaonik srpske prosvetne misije.

Saznajte više o istorijskim kretanjima na portalu Srpstvo