- Društvo Sveti Sava osnovano je 1886. godine u Beogradu sa ciljem širenja prosvete i očuvanja nacionalne svesti van granica tadašnje Kraljevine Srbije.
- Svetomir Nikolajević, ugledni profesor i rektor Velike škole, bio je prvi predsednik i idejni tvorac ove važne nacionalne institucije.
- Rad društva bio je usmeren na srpstvo pod osmanlijama, obezbeđivanjem udžbenika, stipendija i podizanjem škola u Staroj Srbiji i Makedoniji.
Uvod u temu i istorijski okvir
Druga polovina 19. veka donela je sudbonosne promene na Balkanskom poluostrvu. Nakon Berlinskog kongresa 1878. godine, Kneževina Srbija je formalno stekla punu međunarodnu nezavisnost i teritorijalno proširenje na jugoistoku. Međutim, uprkos državnom uspehu, ogroman deo srpskog naroda ostao je van granica novoformirane kraljevine (Srbija je proglašena kraljevinom 1882. godine). Posebno težak položaj imalo je srpstvo pod osmanlijama – u oblastima Stare Srbije (Kosovo i Metohija, Raška oblast) i Makedonije, kao i pod austrougarskom upravom u Bosni, Hercegovini, Dalmaciji, Hrvatskoj i Vojvodini.
Srbi u Otomanskom carstvu suočavali su se sa dvostrukim pritiskom. Sa jedne strane, osmanska administracija je slabila, ostavljajući hrišćansko stanovništvo na milost i nemilost lokalnim begovima, pljačkaškim bandama i opštoj anarhiji. Sa druge strane, nakon 1870. godine i uspostavljanja bugarske Egzarhije uz podršku Rusije, započeo je agresivan proces bugarizacije srpskog stanovništva u Makedoniji i delovima Stare Srbije kroz mrežu škola i crkvenih opština. Istovremeno, grčka Carigradska patrijaršija je sprovodila helenizaciju preko svojih mitropolita.
Kraljevina Srbija, pritisnuta spoljnopolitičkim obavezama, Tajnom konvencijom sa Austrougarskom i unutrašnjim političkim borbama, nije mogla otvoreno, diplomatskim i vojnim putem, da deluje unutar granica Turske a da ne izazove međunarodne konflikte. Bilo je očigledno da se odbrana nacionalnog identiteta mora voditi drugim sredstvima – kulturom, pismenošću, prosvetom i verom. Javila se hitna potreba za formiranjem jedne vaninstitucionalne, građanske, ali patriotski orijentisane organizacije koja bi mogla neometano da šalje finansijsku pomoć, knjige i učitelje tamo gde je opstanak naroda bio najugroženiji. U takvim okolnostima sazrela je svest koja je dovela do toga da se realizuje osnivanje društva sveti sava 1886 godine u Beogradu.
Glavni akteri, događaji i razvoj koncepta
Pokretačka snaga ove istorijske inicijative bila je beogradska intelektualna elita okupljena oko najznačajnije obrazovne institucije u zemlji. Velika škola Beograd bila je u to vreme rasadnik naučne i nacionalne misli, a njeni profesori su duboko osećali odgovornost za sudbinu sunarodnika van granica slobodne države.
Glavni inicijator i pokretač osnivanja bio je Svetomir Nikolajević, profesor svetske književnosti na Velikoj školi. On je oko sebe okupio grupu viđenijih Beograđana, među kojima su bili Milan Đ. Milićević (istoričar i književnik), Ljubomir Kovačević (istoričar i državni savetnik), Panta Srećković (profesor istorije), Stevan Vladislav Kaćanski (poznati patriotski pesnik), kao i mitropolit beogradski Mihailo Jovanović, koji je pružio neprocenjivu duhovnu i organizacionu podršku.
Osnivačka skupština održana je 5. septembra (24. avgusta po starom kalendaru) 1886. godine u Beogradu. Na tom istorijskom skupu definisani su osnovni statuti društva. Za prvog predsednika izabran je upravo Svetomir Nikolajević, čija su harizma, energija i akademski ugled dali društvu neophodan legitimitet. Kao Svetomir Nikolajević predsednik, on je u svom nastupnom govoru naglasio da se oružjem može osvojiti zemlja, ali se samo prosvetom i kulturom ona može zadržati i učiniti istinski svojom.
Rad društva bio je postavljen na modernim organizacionim osnovama za to vreme. Finansirano je dobrovoljnim prilozima članova, zadužbinama bogatih trgovaca, ali i diskretnom pomoći države. Društvo je imalo Glavni odbor u Beogradu i mrežu pododbora širom zemlje i u inostranstvu.
U donjoj tabeli prikazana je hronologija ključnih koraka u formiranju i ranoj fazi rada Društva Sveti Sava kako bi se lakše pratio njegov brz i sistematičan razvoj.
| Godina / Datum | Događaj / Prekretnica u radu Društva | Istorijski značaj i ishod |
|---|---|---|
| 5. septembar 1886. | Osnivačka skupština u Beogradu | Donet ustav društva, izabran Svetomir Nikolajević za prvog predsednika. |
| Kraj 1886. | Pokretanje akcije prikupljanja priloga | Formirani prvi pododbori širom Kraljevine Srbije; odziv građana bio je masovan. |
| 1887. | Pokretanje časopisa "Bratstvo" | Časopis postaje glavno naučno-stručno glasilo za istoriju, geografiju i etnografiju. |
| 1889. | Osnivanje Svetosavske večernje škole | Početak sistematskog obrazovanja mladića koji su izbegli iz neoslobođenih krajeva. |
| 1890. | Izgradnja "Doma Svetog Save" | Kamen temeljac postavljen u Dušanovoj ulici u Beogradu; zgrada postaje sedište i simbol prosvete. |
| 1896. | Reorganizacija i diplomatski proboj | Društvo preusmerava fokus na otvaranje srpskih konzulata u Turskoj radi lakšeg delovanja. |
Uloga koju je imala Velika škola Beograd u osnivanju i kasnijem radu Društva ogledala se i u tome što su studenti ove škole masovno odlazili u južne krajeve kao učitelji, svesno se izlažući životnoj opasnosti. Za njih je odlazak u Staru Srbiju i Makedoniju bio ravan patriotskoj misiji najvišeg reda.
Kulturni, prosvetni ili duhovni uticaj
Uticaj Društva Sveti Sava na očuvanje srpskog identiteta bio je višestruk i dubok. Njegovo delovanje se može podeliti na nekoliko ključnih pravaca:
- Obrazovna delatnost i podizanje škola:
Najvažniji zadatak bio je otvaranje i izdržavanje škola u oblastima gde je vladalo srpstvo pod osmanlijama. Društvo je finansiralo plate učitelja, slalo školske klupe, table i ostali inventar. Do balkanskih ratova, pod pokroviteljstvom Društva funkcionisale su desetine osnovnih škola, kao i gimnazije u Skoplju, Solunu i Bitolju. Ove škole nisu bile samo mesta opismenjavanja, već i centri društvenog života gde se razvijala svest o pripadnosti jednoj kulturi.
- Izdavačka delatnost i širenje pismenosti:
Da bi se suprotstavilo stranoj propagandi, Društvo je štampalo stotine hiljada knjiga, udžbenika, kalendara i molitvenika na srpskom jeziku. Godišnjak "Bratstvo", koji je počeo da izlazi 1887. godine, okupio je najeminentnije srpske naučnike i istraživače. U njemu su objavljivane istorijske studije, etnografski zapisi sa terena i književni radovi koji su naučno dokazivali autohtonost srpskog naroda na prostorima Stare Srbije. Posebno su bili popularni džepni kalendari "Vardar", koji su se tajno prenosili preko granice i čitali u porodičnim krugovima pored ognjišta.
- Priprema i obrazovanje kadrova u Beogradu:
Svesni da je na terenu teško naći kvalifikovane prosvetne radnike, Društvo je osnovalo Pripremnu školu u Beogradu (Svetosavska škola). U nju su primani dečaci i mladići iz Stare Srbije i Makedonije koji su ilegalno prelazili granicu. Oni su u Beogradu dobijali besplatan smeštaj, hranu, odeću i vrhunsko obrazovanje. Nakon završetka školovanja, vraćali su se u svoje rodne krajeve kao učitelji, sveštenici ili zanatlije, prenoseći stečeno znanje i nacionalni polet.
- Afirmacija kulta Svetog Save:
Društvo je odigralo ključnu ulogu u tome da se proslava Svetog Save kao školske slave proširi i učvrsti među svim Srbima, bez obzira na državne granice. Kroz organizovanje svetosavskih beseda, akademija i deljenje svetosavskih paketića deci u ugroženim oblastima, lik prvog srpskog arhiepiskopa postao je univerzalni simbol duhovnog i nacionalnog jedinstva.
Značajne zanimljivosti, predanja ili detalji
Iza suvih istorijskih činjenica kriju se dramatične ljudske priče i zanimljivosti koje ilustruju pod kakvim teškim okolnostima je Društvo delovalo.
Jedna od najzanimljivijih priča odnosi se na tajne kanale za prenos knjiga. Budući da su otomanske vlasti strogo cenzurisale i često plenile svaku literaturu štampanu u Beogradu (pogotovo istorijske knjige koje su sadržale reč "Srbija" ili geografske karte sa srpskim nazivima), Društvo je moralo da pribegava lukavstvima. Knjige su pakovane u dvostruka dna buradi sa vinom, prevožene u kolima sa žitom ili u paketima sa poljoprivrednim alatkama. Neretko su učitelji iz Stare Srbije pešice prelazili stotine kilometara preko planinskih vrleti, noseći u svojim torbama bukvare kao najveću dragocenost, rizikujući dugogodišnju robiju u zloglasnim osmanskim tamnicama poput skopskog Kuršumli ana ili solunske Kule.
Zgrada Društva, poznata kao Dom Svetog Save, u Dušanovoj ulici na Dorćolu, predstavlja arhitektonski dragulj Beograda. Projekat je izradio čuveni arhitekta Jovan Ilkić u stilu akademizma sa elementima srpsko-vizantijskog stila. Zanimljivo je da su na fasadi zgrade postavljeni grbovi svih srpskih zemalja, što je jasno ukazivalo na svesrpski karakter misije ovog udruženja. Tokom radova, građani Beograda su svakodnevno dolazili na gradilište, donoseći radnicima hranu i piće, a mnogi su besplatno radili na građevini kako bi pomogli da se dom što pre završi.
Još jedna zanimljivost vezana je za finansiranje. Među darodavcima Društva nisu bili samo bogati trgovci poput Luke Ćelovića ili zadužbinari poput kraljevske porodice Obrenović. U arhivama su sačuvani dirljivi zapisi o tome kako su siromašne udovice prilagale po nekoliko groša, a seljaci iz unutrašnjosti Srbije slali po džak pšenice ili vune, sa molbom da se to proda i novac upotrebi "za našu braću koja pate pod tuđinom". To svedoči o tome da je osnivanje društva sveti sava 1886 godine bilo istinski narodni pokret, podržan od svih slojeva društva.
Savremena percepcija i očuvanje baštine
Istorijski put Društva Sveti Sava bio je prekinut dramatičnim događajima u 20. veku. Tokom Prvog svetskog rata, tokom austrougarske i bugarske okupacije Srbije, rad Društva je bio zabranjen, arhiva delimično uništena, a Dom Svetog Save pretvoren u vojnu kasarnu. Između dva svetska rata, u Kraljevini SHS/Jugoslaviji, Društvo je obnovilo rad, prilagođavajući se novim državnim okvirima, ali zadržavajući svoj prosvetiteljski karakter.
Novi, još teži udarac usledio je 1941. godine. Nacističke okupacione vlasti su odmah po ulasku u Beograd zabranile rad Društva, prepoznavši u njemu opasno žarište srpskog patriotizma. Nakon Drugog svetskog rata, nove komunističke vlasti nisu dozvolile obnovu rada Društva Sveti Sava. Imovina, uključujući i velelepni Dom u Dušanovoj ulici, nacionalizovana je i dodeljena drugim institucijama, a samo ime društva i njegova istorijska uloga svesno su potiskivani u zaborav decenijama.
Tek krajem 20. veka, sa buđenjem demokratskih procesa i obnovom nacionalne svesti, stvoreni su uslovi za vaskrsenje ove plemenite institucije. Godine 1994. grupa uglednih akademika, profesora Beogradskog univerziteta (naslednika nekadašnje Velike škole) i kulturnih poslenika zvanično je obnovila rad Društva Sveti Sava.
Danas, Društvo uspešno nastavlja svoju misiju u izmenjenim, ali i dalje izazovnim istorijskim okolnostima. Njegove aktivnosti su usmerene na:
- Očuvanje srpskog jezika, ćiriličnog pisma i kulturnog identiteta u dijaspori i regionu.
- Pomaganje preostalom srpskom narodu i svetinjama na Kosovu i Metohiji kroz stipendiranje učenika i studenata.
- Organizovanje tradicionalnih svetosavskih konkursa za najbolje literarne i likovne radove učenika osnovnih i srednjih škola iz svih krajeva gde žive Srbi.
- Izdavanje časopisa "Bratstvo", koji i danas donosi stručne i naučne radove iz oblasti nacionalne istorije i kulture.
Savremena javnost sve više prepoznaje značaj vizije koju su 1886. godine imali Svetomir Nikolajević i njegovi saradnici. Njihov model – borba za nacionalne ciljeve kroz kulturu, obrazovanje, knjigu i prosvetu – ostaje trajni putokaz i primer kako se sistematskim, tihim i predanim radom gradi i čuva jedna država i njen narod.