Smrt Svetog Save u Trnovu: Okolnosti i privremeni ukop

Uvod u temu i istorijski okvir

Preminuće svetitelja, prvog arhiepiskopa i prosvetitelja srpskog, Svetog Save, u prestonici Drugog bugarskog carstva predstavlja jedan od najupečatljivijih i najznačajnijih događaja u balkanskoj srednjovekovnoj istoriji. Godine 1234. Sveti Sava donosi dalekosežnu odluku da se povuče sa trona Srpske arhiepiskopije, prepuštajući arhiepiskopsku stolicu svom odanom učeniku Arseniju I Sremcu. Ovaj čin nije bio izraz povlačenja iz javnog života radi puste osame, već svesno usmeravanje preostale životne energije ka velikom duhovnom podvigu – drugom hodočašću u Svetu zemlju, Egiptatsku pustinju, na Sinaj i u svetilišta Bliskog istoka. Njegovo prvo hodočašće iz 1229. godine postavilo je temelje srpskog prisustva u Palestini, dok je drugo putovanje imalo još dublji mistični i diplomatski karakter.

Istorijski okvir četvrte decenije 13. veka na Balkanu bio je izuzetno složen i dinamičan. Nakon pada Carigrada u ruke krstaša Četvrtog krstaškog rata 1204. godine i stvaranja Latinskog carstva, pravoslavne države – Nikejsko carstvo, Epirska despotovina i Drugog bugarsko carstvo – vodile su neprekidne borbe za prevlast i obnovu Vizantijskog carstva. U toj političkoj šahovskoj tabli, Bugarska pod moćnim carem Ivanom Asenom II (1218–1241) izrasla je u dominantnu silu. Srbija je, s druge strane, pod kraljem Stefanom Radoslavom, a potom od 1234. godine pod njegovim bratom Stefanom Vladislavom, nastojala da očuva svoju crkvenu i državnu samostalnost, održavajući delikatne odnose kako sa Nikejom tako i sa Trnovom.

Sveti Sava je na svoje drugo putovanje krenuo iz Budve u proleće 1234. godine. Prošavši kroz Brindizi u južnoj Italiji, stigao je u Palestinu, gde je darovao brojne hrišćanske svetinje, obnovio manastire i podigao srpski manastir Svetog Jovana Bogoslova na Sionu. Njegovo putovanje nastavilo se preko Aleksandrije, Kaira, Sinaja, pa sve do Antiohije i Jermenije. Prilikom povratka u Evropu, put ga je vodio preko Carigrada, gde se susreo sa carigradskim i nikejskim crkvenim i državnim dostojanstvenicima. Osnovni cilj ovog putovanja nije bio samo lični hodočasnički podvig, već i učvršćivanje autokefalnosti Srpske crkve među drevnim istočnim patrijaršijama.

Okolnosti pod kojima se navršila smrt Svetog Save u Trnovu u januaru 1236. godine moraju se posmatrati kroz prizmu visoke vizantijsko-slovenske diplomatije i duhovnog prožimanja. Sava nije bio samo penzionisani crkveni poglavar; bio je najugledniji diplomata Balkana, stric srpskog kralja i tazbinski povezan sa samim bugarskim carem. Njegov dolazak u Trnovo u poznu jesen ili ranu zimu 1235. godine bio je događaj od najvišeg državnog i crkvenog značaja. Odlažući povratak u otadžbinu, Sava je u Bugarskoj dočekan sa najvišim počastima, ali ga je upravo u toj prestolnici zadesila bolest koja će okončati njegov zemaljski put i pokrenuti niz događaja koji će trajno obeležiti srpsko-bugarske odnose.

Glavni akteri, događaji i razvoj koncepta

Glavni protagonisti ove istorijske drame bili su sam arhiepiskop Sava, bugarski car Asen II, trnovski patrijarh Joakim I i naknadno srpski kralj Stefan Vladislav. Srednjovekovni biografi Domentijan i Teodosije pružaju dragocene i izuzetno detaljne podatke o poslednjim danima Svetog Save. Prema njihovim svedočenjima, car Asen II je lično insistirao da Sava poseti Trnovo i pruži mu blagoslov. Car je poslao svoje najbolje konje i svečanu pratnju da dočekaju svetitelja na granici ili po iskrcavanju u jednoj od crnomorskih luka, stvorivši uslove za veličanstven prijem u carskoj prestonici.

Dolazak Svetog Save u Trnovo bio je ispunjen bogoslužbenim aktivnostima i bratskim susretima. Car Asen II i patrijarh Joakim uostali su se da Savi ustupe najviše mesto u crkvenom hijerarhijskom poretku tokom njegovog boravka. Uočljivo je da je Sava u Trnovu proslavio veliku svetkovinu Bogojavljenja (6. januara po starom kalendaru). Na taj dan, uprkos izuzetno oštroj zimi i ledenom vetru koji je duvao sa planina, Sava je učestvovao u svečanoj litiji i velikom vodoosvećenju na reci Jantri. Izlaganje ekstremnoj hladnoći nakon dugog i iscrpljujućeg putovanja kroz tople krajeve Bliskog istoka i Sredozemlja pokazalo se kobnim po zdravlje vremešnog arhiepiskopa.

Kratko nakon Bogojavljenja, Sava se teško razboleo. Savremena medicinska istorija i istorijske analize ukazuju na to da je reč bila o teškoj upali pluća ili pleuritisu (zapaljenju potrebušnice/plućne maramice), propraćenom visokom groznicom. Uprkos brizi carskih lekara i ličnom staranju samog cara Asena II, svetiteljevo stanje se naglo pogoršavalo. Biograf Domentijan bilježi da je Sava osećao da se približava njegov kraj, pa je preostale snage posvetio molitvi, davanju poslednjih pouka svojim učenicima koji su ga pratili (među kojima su bili njegovi verni pratioci i pisari) i slanju blagoslova srpskoj zemlji, kralju Vladislavu i arhiepiskopu Arseniju.

U noći između subote i nedelje, 14. januara (odnosno 27. januara po novom kalendaru) 1236. godine, Sveti Sava je predao svoju dušu Bogu. Njegovo preminuće izazvalo je duboku žalost u celom Trnovu. Car Ivan Asen II i patrijarh Joakim organizovali su sahranu sa najvišim državnim i crkvenim počastima. Odlučeno je da svetitelj bude sahranjen u carskoj zadužbini, crkvi Četrdeset mučenika u Trnovu. Ova crkva, podignuta 1230. godine u čast pobede bugarskog cara nad epirskim despotom Teodorom Anđelom kod Klokotnice, bila je najsvečanije mesto u državi, predviđeno za grobnice bugarskih vladara i visoke vlastelinske elite.

Privremeni ukop u crkvi Četrdeset mučenika izveden je sa izuzetnom pažnjom. Grob Svetog Save položen je u desnom delu priprate (narteksa) crkve, gde je isklesana posebna mermerna grobnica sa rodoslovnim i spomen-obeležjima. Bugarski car nije štedeo sredstava da uveliča mesto počinka srpskog svetitelja, prekrivši grob skupocenim pokrovima i postavivši večna kandila. Odmah po ukopu, među stanovništvom Trnova i okoline počela su da se šire predanja o čudotvornim isceljenjima na grobu Svetog Save. Iz mermerne grobnice, prema svedočenju biografa, poteklo je mirisno ulje (miro), što je u srednjovekovnom hrišćanskom svetu smatrano nesumnjivim dokazom svetosti i neposrednog Božjeg prisustva.

Međutim, vest o smrti Svetog Save izazvala je duboki potres u Srbiji. Za mladog kralja Stefana Vladislava i novog arhiepiskopa Arsenija, činjenica da se moštiju osnivača Srpske crkve i samostalne države nalaze u stranoj prestonici bila je i duhovno i politički neprihvatljiva. Zahtev za prenos moštiju postao je primarni cilj srpske državne politike. Čim su vremenske prilike to dozvolile, kralj Vladislav je poslao prve delegacije u Trnovo sa molbom caru Asenu II da dozvoli prenos tela u otadžbinu.

Car Ivan Asen II je u početku odlučno odbijao ove zahteve. Posedovanje moštiju tako velikog svetitelja i duhovnog autoriteta kao što je bio Sava podizalo je ugled Trnova kao novog duhovnog centra pravoslavnog sveta i „Trećeg Rima“. Stanovništvo Trnova, zajedno sa patrijarhom Joakimom, smatralo je da je Sava sam izabrao da umre u njihvom gradu i da je time zaveštao svoje telo Bugarskoj. Dopustiti odnošenje moštiju smatralo se gubitkom Božjeg blagoslova za grad. Između Srbije i Bugarske nastali su složeni diplomatski pregovori u kojima su se preplitali rodbinski odnosi (kralj Vladislav je bio oženjen Beloslavom, ćerkom cara Asena II) i državni interesi.

Nakon što su prva poslanstva vratila praznih ruku, sam kralj Stefan Vladislav odlučio je da lično otputuje u Trnovo sa velikom pratnjom velmoža i crkvenih velikodostojnika. Prema Teodosijevom žitiju, Vladislav je primenio strategiju izuzetne poniznosti, ali i odlučnosti. Pored ličnog moljenja cara, prema predanju, presudnu ulogu odigrao je i noćni san cara Asena II, u kome mu se javio anđeo Božji (ili sam Sveti Sava) i zapovedio mu da ne sprečava povratak svetiteljevih moštiju u njegovu otadžbinu. Svestan mogućeg pogoršanja odnosa sa Srbijom i pogođen duhovnim znamenjem, car Asen II konačno popušta u proleće 1237. godine.

Otkrivanje groba u crkvi Četrdeset mučenika propraćeno je velikim strahopoštovanjem. Kada su otvorili mermernu sarkofag, prisutni su zatekli telo Svetog Save potpuno čitavo i netruležno, kako širi ugodan miris. Ovaj trenutak iznovič je potvrdio njegovu svetost kako za Srbe tako i za Bugare. Proceš prenošenja moštiju bio je praćen velikim narodnim skupovima duž celog puta od Trnova do srpske granice. Telo Svetog Save je sa najvišim crkvenim počastima preneto u manastir Mileševu, zadužbinu kralja Vladislava, gde je položeno u pripremljeni grob.

Privremeni ukop u Trnovu ostavio je dubok i neizbrisav trag u Bugarskoj. Čak i nakon odlaska moštiju u Srbiju, mesto na kome je Sava ležao u crkvi Četrdeset mučenika ostalo je svešteno mesto hodočašća za stanovnike Trnova. Mermerni grob je nastavio da izlučuje čudotvornu moć u narodnom verovanju, a praznik preminuća svetitelja počeo je da se obeležava i u bugarskom i u srpskom kalendaru.

Kulturni, prosvetni ili duhovni uticaj

Smrt Svetog Save u Trnovu i potonji događaji imali su dalekosežne posledice po kulturni i duhovni razvoj čitavog južnoslovenskog prostora. Prvenstveno, ovaj događaj je doveo do stvaranja jedinstvenog sakralnog prostora koji je premošćivao državne granice između Srbije i Bugarske. U srednjovekovnom shvatanju, relikvije i mošti svetaca predstavljale su najjaču zaštitu države i naroda, te je prisustvo Savinog groba u Trnovu, pa makar i na kratko vreme, dalo toj prestonici nesaglediv duhovni legitimitet.

U književnom pogledu, preminuće svetitelja u Trnovu dalo je snažan impuls razvoju srpske hagiografske književnosti. Biografi Domentijan (koji je bio neposredni učenik Svetog Save i pratio ga na hodočašćima) i Teodosije Hilandarac posvetili su centralna poglavlja svojih dela upravo opisivanju poslednjih dana, smrti, privremenog ukopa i prenosa moštiju. Ova žitija nisu bila samo biografski zapisi već vrhunska teološka dela u kojima se Savina smrt poredi sa pashalnim prelaskom u večni život, a Trnovo prikazuje kao mesto božanskog promisla.

Kulturno gledano, događaji u Trnovu osnažili su vizantijsko-slovenski model teStructure i simfonije između crkve i države. Sažeti kulturni uticaji mogu se sistematizovati kroz sledeće domene:

• Učvršćivanje hagiografskog modela: Stvaranje narativa o prenosu moštiju (translatio) po uzoru na najslavnije vizantijske primere (poput prenosa moštiju Svetog Jovana Zlatoustog ili Svetog Nikole).
• Prožimanje srpske i bugarske redakcije staroslovenskog jezika: Prepisi Savinih žitija i službi brzo su se proširili po bugarskim manastirima, čime je stvorena tekstualna zajednica koja je trajala vekovima.
• Razvoj vizuelne umetnosti i ikonografije: Prikazi preminuća Svetog Save i njegovog ukopa postali su standardni deo živopisa u srpskim manastirima (Mileševa, Sopoćani, Studenica), ali i u bugarskim crkvama.
• Učvršćivanje autohtonog pravoslavnog identiteta: Događaj je pokazao da slovenske države imaju sopstvene svetitelje i duhovne gigante koji mogu stajati rame uz rame sa drevnim ocima Crkve.

Savin privremeni grob u Trnovu postao je prototype za kasnija mesta hodočašća. Bugarska crkva je prihvatila Svetog Savu kao svog svetitelja, nazivajući ga u pojedinim rukopisima „Sveti Sava Srpski i Bugarski“. Njegov spomen se slavio u Trnovskoj patrijaršiji sa istom svečanošću kao i u Pećkoj arhiepiskopiji. Ovaj kult se održao i tokom teških vekova osmanske okupacije, kada je sećanje na svetog arhiepiskopa spajalo dva porobljena hrišćanska naroda.

Duhovni uticaj Savine smrti ogleda se i u načinu na koji je konstituisan manastir Mileševa. Prenosom moštiju iz Trnova, Mileševa postaje jedno od najvažnijih hodočasničkih mesta na Balkanu. Tamošnji živopis, na čelu sa čuvenim Beli Anđelom na Hristovom grobu, direktno je reflektovao pashalnu nadu i trijumf nad smrću, što je bila centralna tema i samog Savinog preminuća u Trnovu. Preminuće svetitelja u tuđini, a potom njegov slavni povratak u otadžbinu, stvorili su arhetip svetog zaštitnika koji nikada ne napušta svoj narod, čak ni kada mu se zemne mošti pomeraјu.

Značajne zanimljivosti, predanja ili detalji

Oko smrti Svetog Save u Trnovu ispreplela se bogata mreža istorijskih detalja, hagiografskih predanja i narodnih verovanja koja do danas privlače pažnju istorijskih istraživača i teologa. Jedan od najzanimljivijih detalja odnosi se na same reči koje je Sava izgovorio pred smrt, a koje je zabeležio Domentijan. Kada su ga učenici sa suzama pitali kome ih ostavlja u tuđoj zemlji, Sava je odgovorio stihovima iz psalama i rečima utehe da ih ostavlja Bogu, koji ih nikada neće napustiti, dajući im zapovest da čuvaju pravoslavnu veru i bratsku ljubav.

Postoji veoma upečatljivo predanje o „mirotočenju“ iz Savinog groba u crkvi Četrdeset mučenika. Prema sačuvanim zapisima, nakon što je telo sahranjeno, iz mermernog sarkofaga počelo je da izbija mirisno ulje koje je imalo isceliteljska svojstva. Stanovnici Trnova su masovno dolazili u crkvu da se pomazu ovim uljem, verujući da ono leči sve vrste bolesti. Kada je kralj Vladislav došao da uzme telo, upravo je ovo znamenje bilo glavna prepreka – Bugari su tvrdili da Bog sam pokazuje da Sava treba da ostane u Trnovu jer je Njegova blagodat prisutna kroz mirotočenje.

Još jedna istorijska zanimljivost vezana je za sam mermerni grob u Trnovu. On nije bio usamljeni grob, već se nalazio u neposrednoj blizini grobnica samih bugarskih careva. Arheološka istraživanja sprovedena u crkvi Četrdeset mučenika tokom 20. veka otkrila su tačnu lokaciju gde je ležalo telo Svetog Save. U grobu je pronađena mermerna ploča sa natpisom koji svedoči o njegovom ukopu, kao i udubljenje u zidu koje je služilo za smeštaj relikvija i svećnjaka. Interesantno je da je grob osta prazan, ali sačuvan i poštovan kroz sve vekove turke vlasti.

Narodno predanje u Bugarskoj sačuvalo je priču o tome kako je car Ivan Asen II odustao od zadržavanja moštiju. Prema tom predanju, cara je obuzela teška groznica istog dana kada je odbio molbu kralja Vladislava. U noćnom viđenju javio mu se Sveti Sava sa žezlom u ruci i opomenuo ga da nepravda prema njegovom narodu i rodu ne može doneti blagoslov Bugarskoj. Uplašen ovim viđenjem, car je ujutro pozvao Vladislava, izvinio se i sa suzama dozvolio otvaranje grobnice.

Takođe, izuzetno je zanimljiv detalj o tome šta je Sava ostavio Trnovu. Prilikom povratka iz Jerusalima, Sava je nosio sa sobom neprocenjive relikvije – delove Časnog krsta, mošti raznih svetitelja, ikone i zlatne utvari. Veliki deo ovih dragocenosti Sava je pred smrt poklonio caru Asenu II, patrijarhu Joakimu i trnovskim crkvama u znak zahvalnosti za njihovo gostoprimstvo. Neke od tih relikvija čuvane su u Trnovu vekovima i smatrane su zaštitnim amajlijama mesta.

Vredi pomenuti i diplomatski aspekt uloge kralja Stefana Vladislava. Njegov odlazak u Trnovo nije bio samo verski čin, već vrhunski politički manevar. Vladislav je razumeo da bi ostanak Savinih moštiju u Trnovu oslabio njegov vlastiti legitimitet u Srbiji, gde su pristaše njegovog zbačenog brata Radoslava još uvek imale uticaja. Dovođenjem moštiju strica-svetitelja u Mileševu, Vladislav je definitivno utvrdio svoj prestol i dobio neosporni božanski legitimitet za svoju vladavinu.

Savremena percepcija i očuvanje baštine

Danas, nakon više od sedam vekova od dramatičnih događaja u Trnovu, sećanje na smrt Svetog Save i njegov privremeni ukop predstavlja svetli primer duhovnog i kulturnog mosta između srpskog i bugarskog naroda. Savremena istorijska nauka, vizantologija i arheologija posvećuju veliku pažnju ovom epizodumu iz života Svetog Save, posmatrajući ga ne samo kroz hagiografski okvir, već kao ključni momenat u interkulturalnim odnosima na Balkanu.

Crkva Četrdeset mučenika u Velikom Trnovu (današnji naziv grada) predstavlja jedan od najvažnijih spomenika kulture u Bugarskoj. Tokom obimnih arheoloških i restauratorskih radova krajem 20. i početkom 21. veka, mesto privremenog groba Svetog Save detaljno je istraženo i konzervirano. Danas se na tom mestu nalazi spomen-ploča na srpskom i bugarskom jeziku, koja podseća posetioce na činjenicu da je u toj crkvi počivao prvi srpski arhiepiskop. Ovo mesto je nezaobilazna tačka za sve srpske poklonike, turiste i zvanične državne i crkvene delegacije koje posećuju Veliko Trnovo.

Svake godine, na dan spaljivanja moštiju Svetog Save i na praznik njegovog preminuća, u Velikom Trnovu se služe zajedničke liturgije na kojima učestvuju sveštenoslužitelji Srpske i Bugarske pravoslavne crkve. Ova tradicija zajedničkog molitvenog sećanja svedoči o tome da Savin duh nadilazi istorijske sukobe koji su u potonjim vekovima povremeno opterećivali odnose dve susedne države. Slikovito rečeno, Trnovo u savremenoj srpskoj kolektivnoj svesti ne nosi prizvuk tuđine, već mesta svete smrti i prvog proslavljanja svetitelja.

U savremenoj naučnoj literaturi, tema smrti Svetog Save u Trnovu analizira se i sa stanovišta kanonskog prava, srednjovekovne medicine, diplomatske prakse i umetničke transpozicije. Veliki broj naučnih simpozijuma, organizovanih u Beogradu, Nišu, Sofiji i Velikom Trnovu, izrodio je zbornike radova u kojima se detaljno rasvetljavaju svi aspekti njegovog drugog hodočašća i završnice u Bugarskoj. Vizuelne predstave Savinog ukopa u Trnovu, sačuvane u srpskim manastirima, danas se digitalizuju i izučavaju kao vrhunski dometi srednjovekovne ikonografije.

Posebno mesto u očuvanju ove baštine imaju obrazovne i crkvene institucije koje kroz školske programe, izložbe i dokumentarne filmove prenose priču o poslednjim danima Svetog Save na mlađe generacije. Činjenica da je Sava izabrao da do kraja svoga zemaljskog života gradi mostove među hrišćanskim narodima – od Jerusalima i Carigrada do Trnova – služi kao trajni inspirativni model savremenog hrišćanskog ekumenizma i pravoslavnog jedinstva.

Da biste dublje razumeli istorijske proceše koji su oblikovali Balkan u srednjem veku, proučite analize i dokumente dostupne u digitalnim bazama. Saznajte više o istorijskim kretanjima na portalu Srpstvo i proširite svoja znanja o temeljima naše kulturne i narodne istorije.