Zadužbine Svetog Save u Svetoj zemlji i Palestini

Uvod u temu i istorijski okvir

Položaj srpske države i crkve u prvoj polovini 13. veka bio je obeležen intenzivnim naporima za konsolidaciju državne samostalnosti i crkvene autokefalnosti. Ključna figura ovog procesa, Sveti Sava (Rastko Nemanjić), prepoznao je da za punopravno uključivanje mlade srpske arhiepiskopije u krug prosvećenih hrišćanskih naroda nije bilo dovoljno samo dobiti formalno priznanje od Nikejskog carstva i Vaseljenskog patrijarha 1219. godine. Bilo je neophodno uspostaviti direktne, organske i trajne veze sa najvažnijim izvorima hrišćanske duhovnosti, pre svega sa Svetom zemljom i Jerusalimom kao istorijskim i mističnim centrom sveta.

Sveti Sava u Svetoj zemlji nije bio samo običan poklonik (hadžija) koji je tražio lično duhovno usavršavanje. Njegova hodočašća imala su dubok državotvorni, diplomatski i crkveno-organizacioni karakter. Tokom svoja dva istorijska putovanja u Palestinu – prvog 1229. godine i drugog 1234–1235. godine – Sava je nastupao kao mudri arhiepiskop, član vladarske dinastije Nemanjića i dalekovidi strateg koji je obezbedio prisustvo srpske države i crkve na najsvetijim mestima hrišćanstva.

Geopolitički okvir tog vremena bio je izuzetno kompleksan. Sveta zemlja je bila poprište stalnih sukoba između krstaša (Latinskog kraljevstva) i muslimanskih ajubidskih vladara. Jerusalim je neposredno pre Savinog prvog dolaska, sporazumom iz 1229. godine između cara Fridriha II i egipatskog sultana Al-Kamila, privremeno vraćen u ruke hrišćana, ali pod specifičnim uslovima i uz stalne tenzije. U takvom nestabilnom i opasnom okruženju, Sveti Sava je morao pokazati izuzetnu diplomatsku veštinu, pregovarajući sa predstavnicima različitih vera i vlasti kako bi osigurao siguran prolaz za svoje sunarodnike i kupio dragocene posede koji će postati srpske zadužbine u Jerusalimu i širom Palestine.

Zadužbinarska aktivnost Svetog Save na ovim prostorima bila je usmerena na stvaranje institucionalne infrastrukture koja bi srpskim monasima i poklonicima omogućila trajno utočište, mesto za molitvu i bazu za prevodilački i prepisivački rad. Kupujući zemljišta, podižući manastire, crkve i konake, Sava je integrisao srpstvo u jerusalimu u globalnu hrišćansku ekumenu, ostavljajući trag koji će vekovima svedočiti o kulturnom i duhovnom dometu srednjovekovne Srbije.

Glavni akteri, događaji i razvoj koncepta

Središnji akter ovih istorijskih događaja bio je sam Sveti Sava, ali on nije delovao izolovano. Njegovi poduhvati bili su finansijski i logistički podržani od strane njegove braće, kralja Stefana Prvovenčanog (pred Savino prvo putovanje) i kralja Radoslava, a kasnije i kralja Vladislava. Vladarska kuća Nemanjića obezbedila je ogromne količine zlata i srebra koje je Sava koristio za kupovinu poseda i bogato darivanje tamošnjih svetinja i crkvenih dostojanstvenika.

Savin ključni partner na terenu bio je jerusalimski patrijarh Atanasije II, sa kojim je uspostavio duboke prijateljske i kanonske odnose. Patrijarh Atanasije je prepoznao značaj srpskog arhiepiskopa i pružio mu svesrdnu podršku u pronalaženju i kupovini pogodnih lokacija za zadužbine. Tokom svog prvog putovanja 1229. godine, Sava je posetio najvažnija mesta: Jerusalim, Vitlejem, reku Jordan, Nazaret i goru Tavor. Tokom ovog obilaska postavio je temelje za nekoliko ključnih zadužbina.

Prva i najvažnija srpska zadužbina u Jerusalimu bio je Manastir Svetih Arhangela Mihaila i Gavrila. Ovaj manastir je kupljen od jerusalimskog patrijarha, a potom obnovljen i proširen. Nalazio se u neposrednoj blizini Hrama Vaskrsenja Hristovog (Svetog Groba), unutar jerusalimskih zidina, na mestu koje je imalo izuzetan strateški i duhovni značaj. Manastir Svetog Arhangela Palestina je vekovima bio glavno središte srpskog monaštva na Bliskom istoku.

Sledeća značajna tačka bila je gora Sion, gde je Sava kupio kuću od Saracena (muslimana) i na tom mestu, gde se po predanju odigrala Tajna večera, podigao crkvu posvećenu Svetom Jovanu Bogoslovu. Ova crkva je postala metoh srpskih monaha i služila je kao važno hodočasničko stecište.

Sveti Sava je shvatio da je za siguran dolazak hodočasnika ključna luka Akra (današnji Ako u Izraelu), koja je u to vreme bila glavna kapija za ulazak u Svetu zemlju morskim putem. Tamo je kupio crkvu Svetog Jovana Bogoslova od Latina i nekoliko kuća, stvorivši tako sigurno sklonište i prihvatilište za srpske i druge slovenske putnike koji su dolazili brodovima.

U nastavku je prikazana hronološka tabela i specifikacije ključnih zadužbina i poseda koje je Sveti Sava osnovao, obnovio ili kupio tokom svojih putovanja u Svetu zemlju:

Drugo putovanje Svetog Save (1234–1235. godine) bilo je više asketskog karaktera, ali je takođe rezultiralo značajnim materijalnim i duhovnim doprinosima. Sava je tom prilikom predao upravu nad Srpskom crkvom svom učeniku Arseniju Sremcu i povukao se u osamu, putujući ne samo kroz Palestinu već i kroz Egipat (poseta Aleksandriji i Sinaju), Siriju i Malu Aziju. Tokom ovog putovanja dodatno je učvrstio položaj srpskih zadužbina, darujući im nove prihode i kupujući dodatna zemljišta u okolini Jerusalima, poput sela Kalandija sa crkvom Svetog Georgija, koje je služilo za izdržavanje manastira Svetih Arhangela.

Kulturni, prosvetni ili duhovni uticaj

Zadužbine Svetog Save u Svetoj zemlji imale su neprocenjiv uticaj na razvoj srpske kulture, pismenosti i duhovnog identiteta. Kroz ove institucije, srpska srednjovekovna država se direktno napajala sa izvora najnaprednije teološke misli i književne delatnosti tog vremena. Manastir Svetih Arhangela u Jerusalimu postao je živi prepisivački i prevodilački centar gde su srpski monasi prepisivali grčke rukopise, prevodili bogoslužbene knjige, žitija svetaca i kanonska pravila na srpskoslovenski jezik.

Jedan od najznačajnijih duhovnih transfera koji se odigrao zahvaljujući Savinim putovanjima jeste donošenje Jerusalimskog tipika (bogoslužbenog pravila Svetog Save Osvećenog) u Srbiju. Ovaj tipik, koji je uređivao strogi manastirski život i redosled bogosluženja, Sveti Sava je preveo i prilagodio za potrebe srpskih manastira (Hilandar i Studenica), a kasnije je on postao temelj celokupnog bogoslužbenog života Srpske pravoslavne crkve. Bez direktnog kontakta sa Lavrom Svetog Save Osvećenog u Judejskoj pustinji, gde je srpski arhiepiskop boravio i gde su mu kupljene kelije, ovakva reforma srpskog bogosluženja ne bi bila moguća.

Prisustvo srpskih monaha u Jerusalimu stvorilo je jedinstvenu sinergiju između balkanske i bliskoistočne hrišćanske tradicije. Srpski monasi nisu bili samo pasivni posmatrači; oni su aktivno učestvovali u odbrani i očuvanju pravoslavnih svetinja u Palestini tokom teških vekova islamske vladavine i krstaških previranja. Srpstvo u jerusalimu prepoznato je kao stabilan i uticajan faktor, a srpski ktitori – potonji vladari iz dinastije Nemanjića, posebno kralj Milutin, car Dušan i knez Lazar – nastavili su tradiciju bogatog darivanja i obnove Savinih zadužbina. Kralj Milutin je, na primer, početkom 14. veka temeljno obnovio Manastir Svetih Arhangela, podigao nove konake i obezbedio mu stalne prihode iz rudnika u Srbiji.

Ove zadužbine su takođe funkcionisale kao prva srpska "ambasada" na Bliskom istoku. One su omogućavale diplomatske kontakte sa vizantijskim carevima u egzilu, jerusalimskim i aleksandrijskim patrijarsima, pa čak i sa mamelučkim sultanima u Kairu, sa kojima su srpski vladari i crkveni dostojanstvenici povremeno razmenjivali poslanstva radi zaštite hrišćanskih vernika i imovine u Palestini.

Kulturni uticaj se ogledao i u prenosu arhitektonskih i umetničkih ideja. Detalji i planovi sionskih crkava i jerusalimskih svetilišta svesno su kopirani i replicirani u srpskoj arhitekturi. Izgradnja crkve Svetih Apostola u Pećkoj patrijaršiji, koju je započeo Savin naslednik Arsenije Sremac, projektovana je po uzoru na crkvu na gori Sionu koju je Sava kupio, sa željom da se stvori sakralni prostor koji fizički i duhovno evocira najsvetija mesta Hristovog života.

Značajne zanimljivosti, predanja ili detalji

Sa boravkom Svetog Save u Svetoj zemlji i osnivanjem njegovih zadužbina povezan je čitav niz fascinantnih predanja, istorijskih kurioziteta i svedočanstava koja oslikavaju dubinu njegovog autoriteta i harizme na hrišćanskom Istoku.

Najpoznatije i najdirljivije predanje odnosi se na proročanstvo osnivača Lavre u Judejskoj pustinji, Svetog Save Osvećenog (koji je živeo u 5. i 6. veku). Prema predanju koje se vekovima čuvalo u manastiru, Sveti Sava Osvećeni je na samrti svojim monasima ostavio zaveštanje: da će nakon mnogo vekova manastir posetiti carski sin i monah istog imena (Sava) koji dolazi sa dalekog Zapada. Kao znak prepoznavanja, kada se taj monah bude poklonio njegovom grobu, pričvršćeni pastirski štap (paterica) Svetog Save Osvećenog, koji je stajao iznad groba, pašće na zemlju. Tom monahu je trebalo predati ovaj čudotvorni štap, kao i dve izuzetno dragocene ikone: Bogorodicu Trojeručicu i Bogorodicu Mlekopitateljicu.

Kada je srpski arhiepiskop Sava posetio Lavru 1229. godine, predanje se u potpunosti ispunilo. Dok je prilazio grobu svetitelja, štap je pred očima zadivljenih monaha pao. Nakon što su saznali njegovo ime i poreklo, monasi su shvatili da je pred njima čovek iz proročanstva. Svetom Savi su predati ovi neprocenjivi darovi:

• Paterica (štap) Svetog Save Osvećenog, koji se danas čuva u karejskoj ćeliji na Svetoj Gori.
• Ikona Bogorodice Trojeručice, koja je prenesena u manastir Hilandar i danas predstavlja najveću svetinju srpskog naroda.
• Ikona Bogorodice Mlekopitateljice, koja je postavljena na ikonostas posne ćelije (Isposnice) Svetog Save u Kareji, i to na desnu stranu, gde obično stoji ikona Gospoda Isusa Hrista, što predstavlja jedinstven presedan u pravoslavnom svetu.

Još jedna zanimljivost odnosi se na neverovatne finansijske transakcije koje je Sava obavljao u Palestini. On je sa sobom nosio hiljade zlatnika koje mu je obezbedio brat, kralj Radoslav. Kupovina crkve Svetog Jovana Bogoslova na gori Sionu od krstaša (Latina) zahtevala je ogromno pregovaračko umeće i zlato, jer su Latini nevoljno prepuštali svoje posede pravoslavcima. Takođe, kupovina zemljišta za Manastir Svetih Arhangela od muslimanskih vlasti zahtevala je plaćanje visokih taksi i poreza, što svedoči o tome da je Sava bio spreman na velike materijalne žrtve kako bi obezbedio trajno srpsko prisustvo.

U istorijskim izvorima zabeleženo je i da je Sveti Sava u Jerusalimu kupio kuću koja je, prema lokalnoj tradiciji, pripadala apostolu Jovanu Bogoslovu, kao i prostor gde se, po verovanju, odigrala Tajna večera. Ovi detalji pokazuju da Sava nije kupovao nasumične posede, već je targetirao ključna arheološka i biblijska mesta, nastojeći da obezbedi da srpska crkva ima vlasništvo nad samim izvorima hrišćanske istorije.

Savremena percepcija i očuvanje baštine

Danas, nakon više od sedam vekova, fizičko prisustvo srpskih zadužbina u Svetoj zemlji pretrpelo je dramatične promene, ali duhovni i istorijski značaj ovih mesta ostaje neprocenjiv. Vekovi osmanske vladavine, ratovi, promena demografske i političke strukture na Bliskom istoku, kao i teška finansijska kriza kroz koju je Pećka patrijaršija prolazila tokom 17. i 18. veka, doveli su do toga da su srpske zadužbine u Jerusalimu i Palestini postepeno prešle pod upravu drugih crkvenih jurisdikcija, pre svega Jerusalimske pravoslavne patrijaršije, koja je pod kontrolom Grčke pravoslavne crkve.

Manastir Svetih Arhangela, nekadašnji ponos srpstva u jerusalimu, i dalje postoji unutar zidina Starog grada u Jerusalimu, u hrišćanskoj četvrti nedaleko od Hrama Vaskrsenja. Iako se danas nalazi pod neposrednom upravom Grčke patrijaršije i u njemu uglavnom služe grčki monasi, istorijska svest o srpskom poreklu ovog manastira je veoma živa. U manastiru se i dalje mogu naći tragovi srednjovekovnih srpskih donacija, a istorijski dokumenti, hrisovulje i zapisi svedoče o pravima koja je srpska crkva imala nad ovim kompleksom.

Naučna i stručna javnost u Srbiji u poslednjim decenijama ulaže velike napore da se istraži, dokumentuje i javnosti predstavi celokupna baština Svetog Save u Svetoj zemlji. Istoričari, arheolozi i teolozi pišu monografije i organizuju naučne skupove posvećene ovoj temi. Savremena percepcija ovih zadužbina više nije fokusirana isključivo na pitanje fizičkog vlasništva nad nekretninama, već na očuvanje kulturnog pamćenja i afirmaciju svesti o tome da je srpska srednjovekovna država bila ravnopravni učesnik u oblikovanju hrišćanskog identiteta Svete zemlje.

Hodočašća srpskih vernika u Jerusalim i poseta mestima koja je Sveti Sava osnovao ili kupio doživljavaju renesansu. Moderni poklonici koji obilaze Jerusalim, goru Sion, pustinjsku Lavru Svetog Save Osvećenog ili drevnu Akru, uče o ovim zadužbinama kao o ključnim stubovima srpskog duhovnog prostora. Ta mesta služe kao most koji povezuje savremenu Srbiju sa njenim srednjovekovnim korenima i sa univerzalnim vrednostima hrišćanske civilizacije.

Očuvanje ove baštine danas zahteva stalni dijalog između Srpske pravoslavne crkve i Jerusalimske patrijaršije, kao i podršku državnih institucija u istraživanju i restauraciji istorijskih objekata. Iako su tapije na papiru tokom vekova menjale vlasnike, duhovna tapija koju je Sveti Sava svojim trudom, molitvom i zlatom urezao u stene Jerusalima i Palestine ostaje večna i neotuđiva baština srpskog naroda.

Saznajte više o istorijskim kretanjima na portalu Srpstvo